Öncekiler Sonrakiler

YURT DIŞI TİCARET SORU VE CEVAPLARI

Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunması Anlaşmaları Nedir ?Yurtdışındaki Türk Yatırımcıları’nın Karşılaştığı Ticari Olmayan Riskler Nelerdir ?Ticari Olmayan Risklere Karşı Geliştirilmiş Enstruman Yurtdışındaki Türk Yatırımlarının Ticari Olmayan Risklere Karşı Sigortalanması Mümkün müdür ?ar Nelerdir ?

09 Ekim 2011 Pazar 12:42
Yurt Dışı Ticaret Soru ve Cevapları

 Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunması Anlaşmaları Nedir ?

Müzakereleri Ekonomi Bakanlığı tarafından yürütülen ve bugüne kadar 82 ülke ile imzalanmış bulunan  Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunması (YKTK) Anlaşmaları yabancı bir ülkede yatırım yapan girişimcilerin, yatırım yaptıkları ülkelerdeki temel hak ve menfaatlerinin uluslararası hukuk temelinde korunması, bunlara yerli veya üçüncü ülke yatırımcıları ile eşit muamele edilmesi ve bunların yatırımlarının ev sahibi devletin alabileceği doğrudan ve dolaylı kamulaştırma kararları ve uygulamaları sonucunda uğrayacağı zararların giderilmesini sağlamak amacıyla imzalanan uluslararası anlaşmalardır. Bu çerçevede, YKTK Anlaşmaları yabancı bir ülkede yatırım yapan Türk yatırımcılarının yatırımlarının korunması açısından önemli hükümler içermektedirler.
 
Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunması Anlaşmaları’nın Temel Fonksiyonları Nelerdir ?

Yabancı yatırımcılar, bir ülkede yatırım yaptıklarında ticari ve ticari olmayan risklerle karşı karşıya kalma olasılığı ortaya çıkmaktadır. Ticari riskler tüm yatırımcıların önceden tahmin edebileceği bir risk çeşidi iken, ticari olmayan risk veya "siyasi risk" önceden öngörülmesi oldukça zor olan ve ticari teşebbüsün  ticari veya ekonomik faaliyeti ile doğrudan bağlantılı olmayan bir risk çeşididir. Bunlar, millileştirme ve kamulaştırma; savaş veya iç karışıklıklar sonucu ortaya çıkan zararlar; kar, tasfiye ve satış bedellerinin transfer edilememesi veya transfer edilmesinin geciktirilmesi ve ev sahibi devletin sözleşme yükümlülüklerini getirmekten kaçınması şeklinde ortaya çıkabilmektedir. Sayılan bu risk unsurları yabancı yatırımcıların yatırım kararlarını almalarında önemli bir rol oynarken, diğer taraftan, yabancı yatırımcı ile yatırımın yapıldığı ülke devleti arasında yapılan yatırım ile ilgili bir uyuşmazlığın çıkması halinde, başvurulabilecek yargı yolu olarak uluslararası tahkimin tanınıp tanınmaması hususu da yabancı yatırımcıların yatırım kararlarını etkileyen diğer bir unsur olarak görülmektedir. Yabancı yatırımcıların yukarıda anılan bu risklere karşı korunması amacıyla 1960'lı yıllardan beri dünya ülkeleri arasında ikili yatırım anlaşmalarının müzakeresi ve imzalanması süreci başlatılmış, bu süreç özellikle 80 ve 90'lı yıllarda hız kazanmıştır.

Genel olarak YKTK Anlaşmaları, yabancı yatırımcılara milli muamele ve en çok gözetilen ulus (MFN) prensipleri çerçevesinde muamele edilmesi, kamulaştırma veya millileştirme halinde gerçek bedelin gecikmeksizin ödenmesi ve transferlerin gecikmeksizin yapılması, savaş veya iç karışıklık hallerinde milli muamele ilkesi çerçevesinde zarar gören yatırımcılara tazminat ödenebilmesi ve yatırımcılarla devlet arasında herhangi bir yatırım uyuşmazlığının ortaya çıkması halinde yabancı yatırımcıların daha objektif ve hızlı işlediği gerekçesiyle tercih ettiği uluslararası tahkim imkanının tanınmasını garanti altına almaktadır.

Örnek olarak; Yemen ile ülkemiz arasında 7 Eylül 2000 tarihinde imzalanan YKTK Anlaşması ile her iki ülke yatırımcılarının birbirlerinin ülkesindeki yatırımlarına milli muamele ve en çok gözetilen ulus prensipleri çerçevesinde muamele edileceği, bunların yatırımlarının kamu yararı olmaksızın kamulaştırılamayacağı, kamulaştırılmaları halinde ise, kamulaştırmanın yürürlükteki hukuka uygun olarak, hızlı bir şekilde yeterince tazminat ödenerek yapılabileceği, yatırımcıların yatırımları ile ilgili her türlü kar veya gelir transferini serbestçe gerçekleştirebileceği ve yatırımcı ile yatırımın bulunduğu ülkenin devleti arasında yatırımla ilgili olarak ortaya çıkan uyuşmazlığın çözümünde uluslararası tahkime gidilebileceği hükme bağlanmaktadır.

 

Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunması Anlaşmaları’nın Öngördüğü Uyuşmazlıkların Çözümü Mekanizmaları Nelerdir ?

YKTK Anlaşmaları genel olarak yabancı yatırımcılar ile ev sahibi ülke arasında ortaya çıkan uyuşmazlıkların çözümü için başlıca iki uluslararası tahkim mekanizmasını öngörmektedirler. Bu mekanizmalardan ilki "ad hoc tahkim" olarak adlandırılan ve uyuşmazlığın somut sorun için seçilmiş hakemler tarafından çözümlenmesini ifade eden tahkim mekanizmasıdır. Bu mekanizma temel olarak, Birleşmiş  Milletler   Uluslararası Ticaret Hukuku Komisyonu'nun Tahkim Kurallarına (UNCITRAL) göre, her bir uyuşmazlık için ayrıca kurulan, üç üyeli bir tahkim kurulunun oluşturulmasını öngörmektedir. Sözü edilen bu üç üyenin (hakem) birisi yatırımcı, diğeri ev sahibi ülke, üçüncüsü ise ilk atanan iki üyenin uzlaşması ile seçilmektedir. "Ad hoc" tahkim mekanizmasına ilaveten YKTK Anlaşmaları ICSID tahkimini de ayrı bir seçenek olarak sunmaktadır.

ICSID (International Center for the Settlement of Investment Dispute-Yatırım Uyuşmazlıklarının Çözümü için Uluslararası Merkez ) 1965 yılında Washington'da imzalanan "Devletler ile Diğer Devletlerin Vatandaşları arasındaki Yatırım Uyuşmazlıklarının Çözümü için Sözleşme" ile Dünya Bankası'na bağlı olarak kurulmuş, otonom bir uluslararası örgütlenmedir. Merkezi A.B.D., Washington'da bulunan ICSID, günümüzde yabancı yatırımcılar tarafından en sık başvurulan uluslararası tahkim müessesi haline gelmiştir. 2008 yılında yabancı yatırımcılar tarafından ev sahibi ülkeler aleyhine açılmış ve dava süreci devam eden toplam 121 uluslararası tahkim davası  ICSID nezdinde açılmış bulunmaktadır.

Türkiye'nin de 24 Haziran 1987 yılında "Washington Sözleşmesi"ni imzalayarak, yetkisini kabul ettiği ICSID uluslararası tahkim mekanizmasına bu tarihten sonra imzalanan tüm YKTK Anlaşmalarında yer verilmiştir. Günümüzde yabancı yatırımcıların haklarının korunması açısından dünya üzerinde yer alan en etkili uluslararası tahkim mekanizması olarak nitelendirilen ICSID hakkında daha ayrıntılı bilgi almak için http://www.worldbank.org/icsid/index.html adresine başvurulabilir.

YKTK Anlaşmaları yatırım uyuşmazlıklarının çözümü için üçüncü bir seçenek olarak, özellikle Avrupa'nın çeşitli büyük ekonomik merkezlerinde kurulmuş bulunan ICC (International Chamber of Commerce) veya Stockholm Ticaret Odası Tahkim Enstitüsü gibi diğer uluslararası tahkim merkezlerini de sunmaktadırlar.

YKTK Anlaşmalarının yatırımcılara sağladığı güvence ve korumaların kapsamı hakkında daha detaylı bilgi edinmek için  Ekonomi Bakanlığı, Teşvik Uygulama ve Yabancı Sermaye Genel Müdürlüğü ile irtibata geçilebilecektir.

 

Yurtdışındaki Türk Yatırımcıları’nın Karşılaştığı Ticari Olmayan Riskler Nelerdir ?

Ticari Olmayan Riskler (Politik Riskler) savaş hali, iç savaş, ihtilal, ayaklanmalar gibi olaylar neticesinde ortaya çıkabileceği, yatırım faaliyeti ile ilgili hukuki çerçevede meydana gelen beklenmeyen değişiklikler veya siyasi iktidar değişikleri neticesinde yeni kurulan hükümetlerin yatırım faaliyetinin dayandığı sözleşmeleri fesh etmesi ya da yeni şartlar getirecek şekilde sözleşmeleri gözden geçirmesinden kaynaklanabileceği gibi ev sahibi devletin kar transferlerinin zorlaştırması veya geçici olarak askıya almasına ek olarak doğrudan veya dolaylı kamulaştırma veya devletleştirme olarak addedilebilecek eylemler neticesinde de ortaya çıkabilmektedir.

Bu çerçevede; Türk yatırımcısının yurtdışına açılması da, zamanla tedbir alınması gereken ticari olmayan risklerin ortaya çıkması sonucunu vermiştir. Bu çerçevede; Türk yatırımcıları ev sahibi ülke makamlarının aldığı beklenmeyen kararlar ve hukuka uygunluğu tartışılacak uygulamalar sonucunda veya ev sahibi ülke makamlarının hareketsizliği neticesinde karşılaştıkları ticari olmayan riskler sebebiyle ortaya çıkan ağır zararlar ile yüzleşmişlerdir. Bugüne kadar karşılaşılan sorunların incelenmesinden, Türk yatırımcılarının daha çok ev sahibi ülke makamlarının yatırım ile ilgili sözleşmenin şartlarına uymamasından kaynaklanan ticari olmayan riskler ile karşılaştıkları gözlemlenmiştir. Türk yatırımcıları, karşılaştıkları bu gibi olumsuz durumlar neticesinde, öncelikli olarak yatırım yapmış oldukları ülkenin iç hukuk yollarını tüketme yoluna gitmişler ise de, gelişmekte olan ülkelerdeki yargı erkinin zamanında, etkin ve objektif kararlar almada yaşadığı güçlükler neticesinde etkin bir sonuca ulaşamışlardır.

Ticari Olmayan Risklere Karşı Geliştirilmiş Enstrumanlar Nelerdir ?

Yurtdışındaki Türk yatırımcılarının karşılaştığı ticari olmayan risklere karşı geliştirilmiş çeşitli enstrumanlar mevcut olup, bunların başında uluslararası yatırım anlaşmalarına dayanan uluslararası tahkim mekanizmaları ve yatırım garanti kuruluşlarının sunduğu politik risk sigortaları gelmektedir. Uluslararası hukuk çerçevesinde mevcut bulunan  ve ülkemizin de bugüne kadar gelişmekte olan bir çok ülke ile imzalamış bulunduğu ikili veya çok taraflı yatırım anlaşmaları (Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunması Anlaşmaları-Enerji Şartı Anlaşması) ve uluslararası anlaşma ile tesis edilmiş olan Yatırım Uyuşmazlıklarının Çözümü için Uluslararası Merkez (ICSID) gibi uluslararası tahkim merkezleri ve yatırım garanti ajansları(MIGA gibi), ülkemiz yatırımcılarının gelişmekte olan ülkelerdeki hak ve menfaatlerinin korunması açısından önemli imkanlar sunmaktadır. Bu imkanların, yatırım amacıyla gelişmekte olan bir ülkeye gidecek olan bütün Türk yatırımcıları tarafından bilinmesinin, ileride karşılaşması muhtemel zararların tazmin edilmesi açısından büyük yararı olacağı düşünülmektedir.

Yurtdışındaki Türk Yatırımlarının Ticari Olmayan Risklere Karşı Sigortalanması Mümkün müdür ?

Günümüzde A.B.D., Fransa, Almanya ve İngiltere gibi gelişmiş ülkelerde, bu ülkelerin yatırımcılarının gelişmekte olan ülkelerdeki yatırımlarının doğrudan ve dolaylı kamulaştırmalara ve diğer ticari olmayan diğer risklere karşı (iç savaş, isyan, siyasi istikrarsızlık, ayaklanma veya ev sahibi devletin sözleşme ihlalleri gibi durumlar) korunması ve sigortalanması amacıyla kurulmuş bulunan çeşitli kamu, özel  veya kamu-özel sektör işbirliği ile oluşturulmuş kurumlar faaliyette bulunmaktadır. Bu kurumlar genellikle ticari sigorta şirketlerinin sattığı poliçelerin kapsamları dışında bıraktığı veya ancak yüklü meblağlar karşısında kapsama dahil ettiği ticari olmayan risklere karşı yatırımcılara "siyasi risk garantisi" vermektedir. Bu kuruşlara örnek olarak A.B.D.'inde OPIC (Overseas Private Investment Corporation), Almanya'da HERMES ve Fransa'da COFACE verilebilir.

Ülkemizde Türk yatırımcılarının yurtdışındaki yatırımları için "siyasi risk sigortası" sağlayan bu tipte bir kamu veya özel sektör kuruluşu bulunmamaktadır. Bununla birlikte, ülkemiz yatırımcıları, Dünya Bankası bünyesinde kurulmuş bulunan MIGA (Multilateral Investment Guarantee Agency- Çok Taraflı Yatırım Garanti Ajansı)'nın sunmuş bulunduğu hizmetler çerçevesinde kamulaştırmaya, transfer kısıtlamalarına, sözleşme ihlallerine ve ticari olmayan risklere karşı koruma ve güvence sağlayan çeşitli poliçeler satın alabilmektedirler. Bugüne kadar MIGA'nın sunduğu hizmetlerden yararlanmış olan Türk firmalarının sayısı kısıtlı olmakla birlikte, bu tamamen yurtdışındaki yatırımcılarımızın sunulan hizmetler hakkkında yeterince bilgilendirilmemiş olmalarından kaynaklanmaktadır. Bununla birlikte, yatırımcılarımızın son yıllarda gelişmekte olan bir kaç ülkede yaşadığı ciddi sorunlar ve karşılaştıkları zararlar neticesinde MIGA gibi kuruluşların sunduğu garanti ve sigortaların önemi bir kez daha ortaya çıkmıştır.

MIGA'nın sunduğu hizmetler, sağladığı garanti ve sigortalar hakkında bilgi edinmek ve on-line olarak başvuru yapmak için http://www.miga.org/index.htm adresine gidilmesi yeterli olacaktır.

"Siyasi Risk Sigortası" hizmeti veren bir diğer uluslararası kuruluş ise ülkemizin de üyesi olduğu İslam Kalkınma Bankası'na bağlı "The Islamic Corporation for the Insurance of Investment and Export Credit- ICIEC (Yatırım Sigortası ve İhracat Kredisi için İslami Şirket) "dir. Merkezi Cidde'de bulunan kuruluşa Türkiye'de 1997 yılında ortak statüsünde katılmış bulunmakta olup, Şirket temel olarak ticari olmayan risklere karşı poliçeler satmaktadır. ICIEC'in sunduğu hizmetler, sağladığı garanti ve sigortalar hakkında bilgi edinmek ve başvuru yapmak için  http://www.iciec.com adresine gidilmesi yeterli olacaktır.

Kaynak:Ekonomi Bakanlığı

ÇOK OKUNANLAR

KAMU PERSONELİ SINAV İLANLARI

YAZARLAR

ANKET